Ở đâu đó nói rằng, mỗi dịp trăng rằm là khi người ta dễ bực dọc, cãi lộn và buồn bã. Tôi cũng vậy. Cảm thấy buồn buồn và u ám kì lạ. Lấy ảnh ra edit. Tìm đúng bộ ảnh chụp ở Viện Nhi vài ngày trước, vào dịp người ta tổ chức ăn Tết Trung Thu sớm cho các bé ở đó. Cảm giác u uất như được cộng hưởng lên …

Gần một năm qua, tôi đến đó, khoa Ung Bướu, tổng cộng 3 lần. Nhưng chẳng lần nào gặp được một gương mặt quen quen. Ở đấy toàn những em bé, từ sơ sinh đến một vài tuổi, mắc những căn bệnh hiểm nghèo. Lúc đó tôi chợt nghĩ tới một điều, và đã không dám nghĩ tiếp nữa …

Ở giữa khoa, trong khi các em — đứa ngủ, đứa khóc, đứa bị tiêm thuốc trong phòng, thì “các cụ” ở ngoài đang ăn mặc đẹp đẽ, các cô gái áo dài xanh đỏ, thay nhau phát biểu ý kiến, đài báo quay phim các kiểu … Được giải phóng khỏi nhiệm vụ chụp ảnh “lưu niệm” như các lần trước, tôi đi loanh quanh các phòng và bấm máy tùy hứng. Gọi là tùy hứng, nhưng trừ đoạn sau khi tôi đi xuống dưới tầng một đi lang thang chụp ảnh khắp nơi, thì những bức ảnh đó, giờ xem lại thấy hầu hết như đã bị ám ảnh bởi cảm giác đó. Không lộ thiên nhưng nặng nề khi liên tưởng đến một số photo essay được xem gần đây (của người khác).

Biết nói thế nào nhỉ. Gần đây tôi được xem quá nhiều những phóng sự ảnh về những em bé tàn tật và những chủ đề “nóng” tương tự. Những góc chụp hiểm (chủ yếu với ống góc rộng, từ trên xuống hay từ dưới lên), những con người đầu to chân tay bé, nghẹo bên nọ cong bên kia, những ánh mắt đờ đẫn vô hồn, v.v. Ấn tượng! Kinh dị! Vâng đúng rồi. Nhưng không hiểu sao tôi có cảm giác không thoải mái chút nào, đôi lúc còn thấy kinh tởm. Còn nặng nề hơn cả việc xem những bức ảnh về những người nghèo khó tàn tật đi ăn xin trên đường. Không phải vì tôi kinh sợ đối tượng, chủ thể tàn tật của bức ảnh, không phải tôi không thấy thương xót cho họ. Nhưng tôi thấy sợ trong vai trò của một người cầm máy. Nói nhẹ thì là một sự cưỡng ép người xem, như là chọn một bộ phim kinh dị rẻ tiền, rồi túm gáy người xem gí mặt họ vào đó — đấy, xem đi, ghê chưa, nhân đạo chưa, đáng thương xót không, ngươi thấy ngươi tội lỗi không, thấy ta cao cả chưa, v.v. Nói nặng hơn thì là một cái gì đó như là “bóc lột”, “đào mỏ” của người chụp ảnh trên trên sự bất hạnh của chủ thể. Với một khung cảnh, một đối tượng như thế, chưa nói đến máy móc xịn, chưa nói đến kỹ thuật cao, chỉ cần biết bấm máy một chút là đã đủ gây tiếng vang rồi. Còn khi máy móc xịn hơn, kỹ thuật cao hơn, thì người ta thích nhấn mạnh vào khía cạnh “kinh dị” của đề tài (vốn đã kinh dị) để có tiếng vang còn lớn hơn nữa. WTF!

Trở lại với lần đi chụp này. Tôi đã chụp ảnh “tự nhiên” nhất, nhưng có lẽ chính vì để tự nhiên nên nó đã bị ám một cái cảm giác u ám, tuy mơ hồ và không chắc chắn. Tôi đã chụp đúng như mình cảm, nhưng tôi có vô tình phóng đại nó theo cảm giác? Tôi nghĩ là không, vì bản thân họ, ở những nơi đó, ai cũng mang vẻ buồn buồn rồi. Nhưng nếu chỉ như vậy thì liệu có đủ không? Dù sao đó cũng là một cái bẫy đáng sợ. Còn những người khác, khi rơi vào khung cảnh “sốc” hơn, lại thêm cám dỗ về quyền lực, về khả năng điều khiển tâm lý, cảm xúc của đám đông, thì quả là khó thoát. Chậc!

Thở dài phát … Chợt nhớ tới một cái quote:

We are not interested in the unusual, but in the usual seen unusually

Vậy thì tại sao lại ko thể có “in the unusual seen usually”?

Đây là lần thứ hai tôi chụp những người thợ làm than. Lần đầu ở một cái xưởng nhỏ bên cảng Đức Giang, đang chụp dở thì bị một bà chủ hắc xì dầu ra đuổi. Lần này ở ngay cảng than Phà Đen, rút kinh nghiệm hỏi han xin phép chủ trước nên thoải mái hơn nhiều. Có điều một số thợ ở đây ko thoải mái được như thợ ở chỗ kia. Gặp lại câu nói phổ biến nhất khi đi chụp đời thường: “Xấu xí này chụp làm gì?” Chậc, quả là cũng có giải thích. Nhưng nếu mình chụp một vài kiểu ảnh sến sến rồi cho họ xem thấy đẹp thì sau đó OK liền, hihi.

Chỗ này hơi ít ánh sáng, nhưng lại sinh động và có nhiều thứ để chụp hơn. Nhất là khi thợ sinh hoạt (ăn, tắm, ngủ) ở ngay chỗ làm việc. Cảm giác sau một lúc cầm máy khởi động là rất phê, lúc đó dường như gí máy vào đâu cũng có ảnh. Khó nhất là chụp lúc mọi người chen chúc nhau làm việc, mới nhìn sẽ thấy lộn xộn và rất oải. Nhưng nếu thời gian đủ lâu và bắt được nhịp thì lại thấy chụp kiểu “lộn xộn” đó rất phê. Cái ranh giới giữa “lộn xộn đích thực” và “lộn xộn có nhịp điệu, có không khí” quả rất khó diễn tả và chắc không nhiều người bắt được qua những bức ảnh, đừng nói tới chuyện chụp. Tôi thì cảm nhận được, nhưng cũng chưa biết diễn tả ra nó như thế nào. Và cũng chưa đủ tự tin để khẳng định được điều đó. Có lẽ phải đợi một thời gian đủ dài để nhìn lại và đánh giá vậy …

Dù sao thì từ giờ đến lúc đó chắc tôi sẽ quay lại nơi đó, ít nhất một lần :-)