Đi triển lãm “Trafic” của một người bạn ở L’espace. Video art — quay xe cộ đi lại trên phố, chiếu lên những chiếc hộp màu trắng, xếp chồng lên nhau, từ nhiều phía. Đúng cái kiểu gu đám đông của mình, rất thích! Giá mà nhiều hộp trắng hơn, nhiều kích cỡ hơn và trải rộng hơn, để cho mọi người mỗi khi vào phải đi qua chúng — những cái bóng, những va chạm tương tác, những thay đổi thứ tự vị trí hộp. Tất cả tạo thành một tác phẩm nghệ thuật sinh động và luôn thay đổi, mà ở đó người xem vừa là tác giả, vừa là nhân vật.

Đó cũng là môi trường lí tưởng cho chụp ảnh. Nhất là đối với một người luôn thiên vị những hình khối, texture và ánh sáng đan xen như tối. Lí tưởng tới mức tôi phải hạn chế, vì nếu lạm dụng vai trò của settings quá thì giá trị sáng tạo còn lại của người chụp quá ít. Gần giống như khi chụp tranh, chụp tượng vậy :-)

Tôi vừa lang thang chụp, vừa nghe buổi thảo luận giữa các nghệ sỹ và công chúng. Buồn cười ghê, tới mức có lúc phải phì cười thành tiếng ^^ Toàn những câu hỏi chả liên quan gì tới nghệ thuật, nào là ý nghĩa nhân văn, xã hội, rồi đối chiếu so sánh với bản thân người nghệ sỹ. Túm lại là rất “nghệ thuật vị nhân sinh”, hơ hơ. Đến cuối buổi tôi hỏi cậu bạn, rằng ko lẽ lần nào cũng vậy? Và nhận được một cái gật đầu ngao ngán … Chậc, thế kỷ 21 rồi mà người nghệ sỹ vẫn bị định hướng,vẫn phải mang cái trọng trách cứu vớt nhân loại … dù chỉ là gián tiếp, vì tôi chắc rằng ở đó chẳng có đại diện của ban TTVH nào, và cũng tin rằng công chúng ở đó đã rất vô tư. Nó như là một cái vòng kim cô vô hình, một thứ tiềm thức tập thể … chẳng biết bao giờ mới thoát ra được. Buồn ghê :-(

Gần đây tôi thích chụp ảnh street đám đông. Không bắt mắt như những bức ảnh thể loại “hoành tráng”. Cũng không lãng đãng hoài cảm kiểu “ký ức thị giác”. Nhưng cảm giác vẫn rất thú vị, nhất là khi nhìn lại ảnh, zoom kĩ vào từng chi tiết, từng gương mặt một, rồi lại zoom out nhìn tổng thể. Cứ như là nhiều chân dung thu nhỏ, ghép lại với nhau, kết nối với nhau theo một nhịp điệu, một cách nào đó trong cả một bức tranh lớn. Cứ như vậy, zoom in / zoom out hoài không chán, càng xem lâu, xem kĩ càng thấy thích ^^ Có hai loại ảnh đám đông. Loại thứ nhất dễ xem hơn khi đám đông tạo thành pattern, dùng làm nền để giúp nổi bật một hai chủ thể nào đó, hoặc để phản ánh “tâm lý đám đông”. Loại thứ hai thì lộn xộn và không nhất thiết có chủ thể chính, nhưng chính sự lộn xộn phá cách đó lại là một thứ lôi cuốn ngấm ngầm, ko xem được thì thôi chứ xem và thích rồi thì cũng khó thoát :)

Đúng như một lần tôi viết về mùa đông ở Delft vào một ngày cuối năm 2006 …

Lâu rồi tôi không viết gì cả. Khi người ta nhận ra điều đó cũng tức là người ta đang có chút gì như là cảm giác ăn năn, tội lỗi. Kết quả tất yếu là người ta sẽ kiếm một vài thứ nào đó để đổ lỗi. Lần này “nạn nhân” của tôi là thời tiết. Vâng, người ta hay nhắc đến câu “người buồn thì cảnh có vui đâu bao giờ”, nhưng cảnh buồn, lại kéo dài ngày qua ngày, tuần qua tuần, tháng qua tháng, thì đến gỗ đá cũng mòn nữa là người.

Cuối tháng 11, đầu tháng 12 – những ngày ngắn nhất trong năm. Trời không mưa gió bão bùng, đường không ngập tuyết trắng xóa … túm lại là không có cái gì quá ly kỳ rùng rợn hay hoành tráng cả. Mưa lất phất, gió thoảng chút, trời mờ mờ sáng tối lẫn lộn. Tất cả cứ nhạt nhòa lãng đãng. Vài tiếng ngắn ngủi của cái gọi là “ngày” này chỉ đủ để phơi ra những chiếc lá hiếm hoi không rõ màu vàng hay màu nâu còn sót lại giữa những cành cây khẳng khiu như chùm rễ cây chổng ngược lên bầu trời u ám. Đường phố vốn đã vắng người, đến cuối tuần lại càng vắng vẻ. Gió có mà như không, những hạt mưa nhẹ như là không rơi xuống được tới mặt đất … Cảm giác buồn buồn vắng lặng của một ngày cuối năm, của một buổi chiều 30 Tết.

Ừ thì cũng đúng. Sắp đến ngày Sinta Klaus của dân HL rồi còn gì …

Mấy ngày nay tôi nằm mơ hơi nhiều, ngủ cũng nhiều. Ngủ và mơ, tỉnh và thức, lẫn lộn. Có một nỗi nhớ, cũng như thời tiết mùa này, không quay quắt, không khát khao, mà cứ lúc ẩn lúc hiện, cứ chập chờn mãi. Tôi nhớ về một thành phố mà tôi chưa từng đặt chân tới. Đúng hơn là tôi đã qua một lần, rất ngắn trong quá khứ, rất xa, thành phố tôi chỉ được nhìn thật kỹ qua Google Earth gần đây. Có một con sông chảy qua, những con phố bao quanh hình xương cá như bao thành phố tôi đã từng qua. Những con đường vắng vẻ phủ đầy bụi đỏ, những mái nhà nhấp nhô, những dãy phố đan xen, nối tiếp gối vào nhau lúc đi lên lúc đi xuống. Có những lúc, cảm giác như là khi dùng tính năng zoom của Google Earth, tôi thấy mình lướt đi rất nhanh, dọc ngang theo cái bản đồ như là tôi đã từng sống ở đó từ kiếp trước vậy. Lúc khác, tôi như bị thu nhỏ lại, hút vào trong một cái quảng trường thân quen — ở đó cũng có một cái rạp chiếu phim ngoài trời, có những dãy nhà cũ kỹ với tường gạch vôi vữa bong ra từng mảng, những ngõ nhỏ sâu hun hút chẳng biết dẫn tới đâu, có vài chiếc ghế kẻ đứng người ngồi bên gốc cây, có một dãy cột không hiểu để làm gì, có một ông lão tay cầm gậy, lơ đãng đứng nhìn bà lão chơi cùng với cháu. Dường như mỗi điểm trên tấm bản đồ của một thành phố chưa đến đó lại là một bức mosaic của những mảng ký ức nào đó chắp vá lại.

Tôi nhớ những con phố. Không phải là nỗi nhớ quí phái như trong bài “Hà Nội phố” của Phan Vũ, không gắn với một người, một cảm xúc gì quá lớn. Nhớ những người xa lạ đi trên phố, nhớ những bước chân, những nụ cười, những ánh mắt chẳng dành cho tôi. Tôi nhớ bụi, nhớ nắng, nhớ vẻ trẻ trung vội vã của đường phố Sài Gòn. Nhớ cảm giác chầm chậm ngơ ngác, vừa lạ vừa quen của Huế. Nhớ những mảng màu sắc rực rỡ của quần áo phơi ngoài trời in trên nền những mảng tường cũ kỹ ở Venice, như muốn nhắc nhủ rằng thời gian có thể đã in dấu cả nghìn năm, nhưng vẫn có những trái tim đang đập, những đời người ngắn ngủi đang hiện hữu và quay vòng ở đây.

Ngoài kia trời tối đã lâu lắm rồi, cũng chẳng biết khi nào trời sẽ sáng. Mà trời sáng thì cũng có khác mấy đâu … Cảm giác kỳ lạ của một buổi chiều 30 Tết vẫn còn đó. Buồn buồn trong lúc nhìn một năm dần trôi qua như những que hương cháy nốt, nhìn những con phố bị người bỏ rơi trong chốc lát, và biết chắc là chỉ vài tiếng nữa mọi thứ sẽ thay đổi hoàn toàn. Bây giờ ở đây thì tôi nhớ về những con phố nơi khác, những con phố đã qua và sẽ qua. Tôi biết chắc rằng, sẽ có lúc, ở một nơi nào đó, tôi sẽ nhớ về hôm nay, về những hàng cây im lìm xơ xác, những con đường vắng vẻ lất phất mưa ngoài kia …

Không nói đến những trường hợp người bị chụp chủ động như khi chụp ảnh thẻ, chụp thời trang (dù cái này ko hẳn là chân dung) thì hầu hết chủ thể đều bị động và không tự nhiên trước ống kính. Tự nhiên ở đây hiểu theo nghĩa rộng hơn, là thể hiện đúng bản chất con người họ, chứ ko phải là pose giỏi, diễn giỏi. Tự nhiên nhất, gọi là hồn nhiên nhất cũng được, là trẻ em. Trừ những lúc “hư hỏng” như sợ người lạ, hay diễn xuất quá mức miệng cười tay chữ V (cũng là do người lớn làm hỏng), thì trẻ em là những “người mẫu” siêu hạng nhất. Đẹp nhất đã đành. Tâm hồn bên trong và thể hiện bên ngoài luôn nhất quán, tự nhiên nhất. Quả là thiên đường cho chụp ảnh chân dung.

Nhưng khi người ta càng lớn lên, vỏ bọc xuất hiện và càng ngày càng dày hơn. Những người không cho chụp đã đành, những người mẫu diễn xuất chuyên nghiệp cũng ko nói tới, ngay cả những người chấp nhận bị chụp, ngay cả bạn bè hay người thân, thì họ cũng hình thành, trong vô thức, những cái mặt nạ vô hình, mỗi khi ta giương máy lên chụp họ. Có nhiều kiểu: mặt nạ để che dấu những nhược điểm hình thể, mặt nạ che dấu những bất an, tự ti và đau khổ trong cuộc sống, mặt nạ dựng lên hình ảnh tưởng tượng trong mơ mà họ mong muốn mình trở thành, v.v. Ngắm mọi người và phản ứng của họ qua ống kính, cảm giác đó vừa thú vị lại vừa day dứt cùng một lúc. Nó cũng giống như khi bạn nhìn và biết được quá nhiều vậy …

Khi đó người chụp sẽ rất mệt. Phải làm nhiều nhiệm vụ khó khăn cùng một lúc. Đầu tiên là phải làm cho người bị chụp trở nên tự nhiên hơn, relax hơn. Tức là cố gắng làm cho cái vỏ bọc kia mỏng đi đôi chút, dù chẳng mong nó có thể hoàn toàn biến mất. Có thể là nói chuyện, là để cho họ tự nhiên làm việc, hoặc trong những lúc như ăn, uống, hút thuốc, v.v. Trong khi đó, thợ ảnh vẫn phải là một người đi săn, luôn rình rập chờ đợi những khoảnh khắc xuất thần, khi mà trong nháy mắt con người thật của họ được bộc lộ ra bên ngoài lớp vỏ dày đó. Cuối cùng là bấm máy đúng lúc — một thứ phụ thuộc vào cả may mắn nữa, và thường xuất hiện không nhiều trong mỗi chuyến đi chụp.

Cũng may là dường như khi đạt đến một độ tuổi nào đó, cái mặt nạ kia mỏng dần và rơi xuống lúc nào không biết. Nói người già và trẻ em có nhiều thứ giống nhau kể cũng không sai. Trong chụp ảnh cũng thế. Sống bình thản hơn, tự nhiên hơn thì khi làm mẫu họ cũng như vậy. Như vậy thì cũng chẳng có gì khó hiểu lắm khi chúng ta thích tìm về nông thôn, miền núi, thích chụp chân dung người già, trẻ em hơn những thứ khác.